dr inż. Edward Rudalski - Eltest

PODSTAWOWE PROBLEMY WYWOŁANE KONIECZNOŚCIĄ SPEŁNIANIA WYMAGAŃ DYREKTYWY LVD

WSTĘP

Swobodny przepływ towarów na rynku może dotyczyć tylko wyrobów bezpiecznych, nie zagrażających podczas ich użytkowania zdrowiu, życiu człowieka i środowisku.

Eliminację barier w przepływie towarów pozwala uzyskać ujednolicenie czyli harmonizacja (w całej Unii Europejskiej) przepisów dotyczących wytwarzania i obrotu wyrobami.  W szczególności stało się to możliwe, po 1985 roku, po przyjęciu Nowego Podejścia w harmonizacji przepisów technicznych w Unii Europejskiej. Wprowadziło ono następujące zasady:

·           Harmonizacja ustawodawcza została ograniczona do podstawowych wymagań, które musi spełniać wyrób wprowadzony na rynek Wspólnoty, aby mógł korzystać z prawa swobodnego przepływu (w obrębie Wspólnoty).

·           Specyfikacje techniczne produktów spełniających podstawowe wymagania przedstawione w dyrektywach będą określone w zharmonizowanych normach.

·           Zastosowanie zharmonizowanych (i nie tylko) norm pozostaje dobrowolne, a producent może zawsze zastosować inne specyfikacje techniczne dla spełnienia wymagań.

·           Wyroby wytworzone zgodnie z normami zharmonizowanymi korzystają z domniemania zgodności z odpowiednimi podstawowymi wymaganiami.

Kolejnym udoskonaleniem przepisów związanych ze swobodnym przepływem towarów było wprowadzone w 1989 roku Globalne Podejście do badań i certyfikacji. Określone zostały obowiązujące w Unii Europejskiej zasady oceny zgodności wyrobów z przepisami i normami. Wyodrębnione zostało osiem podstawowych modułów, stanowiących podstawę procedur oceny zgodności zastosowanych w poszczególnych dyrektywach. Ustalone zostały kryteria doboru tych modułów, a także zasady stosowania oznaczenia CE. 

Dyrektywa LVD (73/23/EWG  + 93/68/EWG) dotyczy harmonizacji przepisów prawnych państw członkowskich odnoszących się do sprzętu elektrycznego przeznaczonego do użytkowania w określonych zakresach napięć. Dyrektywa niskonapięciowa jest dyrektywą w pełni zharmonizowaną (zastąpiła istniejące krajowe przepisy państw członkowskich), co oznacza, że wprowadzenie na rynek sprzętu elektrycznego jest możliwe tylko wtedy, jeżeli sprzęt ten spełnia wymagania dyrektywy.

ZAKRES DYREKTYWY

DYREKTYWA NISKONAPIĘCIOWA 73/23/EEC + 93/68/EEC  dotyczy harmonizacji przepisów prawnych państw członkowskich, odnoszących się do sprzętu elektrycznego, przeznaczonego do użytkowania w określonych zakresach napięcia

(od 50 V do 1000 V prądu przemiennego oraz od 75 V  do 1500V prądu stałego, przy czym napięcia nominalne odpowiadają napięciu na wejściu lub wyjściu, a nie napięciu, które może pojawić się wewnątrz urządzenia).

Dyrektywa obejmuje zarówno wyroby konsumpcyjne jak i środki produkcji, a więc urządzenia elektryczne (urządzenia używane w celu wytwarzania, przetwarzania, przesyłania, rozdziału lub wykorzystania energii elektrycznej, takie jak maszyny, transformatory, aparaty, przyrządy pomiarowe, urządzenia zabezpieczające, przewody, akcesoria – wg definicji Międzynarodowego Słownika Elektrotechnicznego IEC), elektronarzędzia, sprzęt oświetleniowy, aparaturę rozdzielczą i sterowniczą, elektryczne oprzewodowanie (systemy układania przewodów), elektryczny sprzęt instalacyjny itp.

Z zakresu sprzętu objętego dyrektywą LVD wyłączony został następujący sprzęt objęty innymi szczególnymi dyrektywami:

·           sprzęt elektryczny przeznaczony do użytkowania w atmosferze zagrożonej wybuchem

·           wyposażenie elektryczne o przeznaczeniu radiologicznym i medycznym

·           części elektryczne wind pasażerskich i towarowych

·           liczniki energii elektrycznej

Z zakresu sprzętu objętego dyrektywą LVD wyłączony został następujący sprzęt nie objęty innymi szczególnymi dyrektywami taki jak:

·           wtyczki i gniazda wtyczkowe do użytku domowego

·           urządzenia sterujące do ogrodzeń pod napięciem tzw. elektryzatory

·           specjalistyczny sprzęt elektryczny przeznaczony do użytkowania na statkach, w lotnictwie oraz na kolei, spełniający wymogi bezpieczeństwa ustalone przez organizacje międzynarodowe, w skład których wchodzą państwa członkowskie

·           narzędzia przeznaczone do pracy pod napięciem (np. wkrętaki, szczypce itp.)

Zakres sprzętu objętego dyrektywą LVD obejmuje również sprzęt elektryczny przeznaczony  do wbudowania do innych urządzeń. W szczególności dotyczy to takich elementów, które można zbadać pod kątem spełnienia wymagań bezpieczeństwa oraz kiedy możliwa jest dodatkowa ocena aspektów bezpieczeństwa w kontekście zamontowania części do urządzeń. Takie elementy to np.:

·           niektóre typy transformatorów

·           silniki elektryczne

·           lampy

·           zapłonniki

·           bezpieczniki

·           łączniki do użytku domowego

·           elementy instalacji elektrycznej itp.

i są one objęte dyrektywą niskonapięciową i muszą mieć oznaczenie CE.

Jeśli natomiast sprzęt elektryczny , w tym komponenty i elementy z przeznaczeniem do wbudowania do innych urządzeń mogą mieć wpływ na  charakterystyki bezpieczeństwa urządzenia finalnego zależny od ich aplikacji – to takie podstawowe elementy, które pod względem bezpieczeństwa znane są tylko w ogólnym zarysie, nie są objęte dyrektywą LVD i nie muszą mieć oznaczenia CE. Do takich elementów, które nie są objęte dyrektywą LVD zaliczamy:

·           elementy elektroniczne czynne, takie jak obwody scalone, tranzystory, diody, prostowniki, triaki, IGTB, półprzewodniki optoelektroniczne itp.

·           elementy elektroniczne bierne, takie jak kondensatory, cewki, oporniki, filtry itp.

·           elementy elektromechaniczne, takie jak łączówki, części do zabezpieczenia mechanicznego, przekaźniki z końcówkami przystosowanymi do wlutowania do płytek drukowanych, mikrołączniki

Dyrektywa odnosi się do pełnego ryzyka wynikającego z użytkowania sprzętu elektrycznego, a więc ryzyka natury:

·           elektrycznej

·           mechanicznej

·           chemicznej

·           i wszelkiej innej

W artykule 2 i załączniku 1 wymienione są „podstawowe zasady bezpieczeństwa” obejmujące w szczególności:

·           w zakresie warunków ogólnych (oznakowanie, identyfikacja, prawidłowe wykonanie i zaprojektowanie i wykonanie sprzętu zgodne z zasadami ochrony przed zagrożeniami)

·           w zakresie ochrony przed zagrożeniami (ochrona przy dotyku, ochrona przed temperaturą, ochrona przed zagrożeniami o charakterze nieelektrycznym)

·           w zakresie ochrony przed zagrożeniami od czynników zewnętrznych (spełnienie wymagań mechanicznych dla ochrony przed narażeniem na niebezpieczeństwo, odporność na wpływy niemechaniczne, odporność na przeciążenia)

OBLIGATORYJNE WYMAGANIA BEZPIECZEŃSTWA

Sprzęt może być wprowadzony na rynek – jeśli po spełnieniu określonych wymagań (konstrukcja zgodna z dobrą praktyką inżynierską, właściwe zainstalowanie, właściwe utrzymanie, użytkowanie zgodne z przeznaczeniem) nie zagraża bezpieczeństwu osób, zwierząt domowych i mienia, a w szczególności spełnia:

·           podstawowe zasady bezpieczeństwa (załącznik 1)

·           uznaje wolny obrót handlowy po spełnieniu wymagań bezpieczeństwa (artykuły 2 i 3)

·           dopuszcza wzajemne uznawanie norm krajowych (artykuł 7) w braku norm (artykuły 5 
i 6)

·           uznaje zasadę, że istnienie praw lub przepisów krajowych nie może przeszkadzać wprowadzaniu norm zharmonizowanych (artykuł 5)

ZAPEWNIENIE ZGODNOŚCI Z WYMAGANIAMI

Zakłada się, że wyroby spełniają wymagania dyrektywy niskonapięciowej dotyczące bezpieczeństwa, jeśli były wyprodukowane zgodnie z normami technicznymi, które dyrektywa akceptuje (w następującej kolejności):

·           normy europejskie (zharmonizowane)- (artykuł 5) – domniemanie zgodności

·           normy międzynarodowe (artykuł 6) - domniemanie zgodności 

·           normy krajowe (artykuł 7) - domniemanie zgodności 

Alternatywnie producent może skonstruować wyrób zgodny z zasadniczymi wymaganiami (zasadami bezpieczeństwa) bez przywileju domniemania zgodności. Producent musi załączyć w dokumentacji technicznej opis rozwiązań przyjętych w celu uzyskania w aspektach bezpieczeństwa zgodności z dyrektywą.

Dyrektywa stanowi (art. 8), że przed wprowadzeniem na rynek sprzęt elektryczny podlegający ww. dyrektywie musi mieć oznaczenie CE, potwierdzające jego zgodność z wymaganiami dyrektywy, w tym z procedurą oceny zgodności. Jeżeli sprzęt elektryczny podlega dyrektywom dotyczącym innych aspektów, ale również wymagającym oznakowania CE, oznaczenie to wskazuje, że dany sprzęt jest także zgodny z tymi innymi wymaganiami.

PROCEDURY OCENY ZGODNOŚCI W ROZUMIENIU DYREKTYWY NISKONAPIĘCIOWEJ

Wprowadzone dyrektywą 93/68/EWG: artykuł 8 i załącznik 4 opisują procedurę, według której producent lub jego upełnomocniony przedstawiciel we Wspólnocie zapewnia i deklaruje zgodność sprzętu elektrycznego z postanowieniami dyrektywy.

Procedura ta zawiera trzy główne elementy:

·           Dokumentację techniczną   -   Przed wprowadzeniem wyrobu na rynek producent przedstawia dokumentację techniczną, która musi być opracowana tak, aby umożliwić ocenę czy sprzęt elektryczny spełnia warunki dyrektywy (zgodnie z załącznikiem 4 do dyrektywy niskonapięciowej producent musi obowiązkowo podjąć wszelkie konieczne środki do zagwarantowania, żeby proces produkcji wyrobów był zgodny z dokumentacją techniczną i wymaganiami dyrektywy).

·           Deklarację zgodności   -    Producent lub jego upełnomocniony przedstawiciel ustanowiony we Wspólnocie są zobowiązani i tylko oni są upoważnieni, aby sporządzić deklarację zgodności przed umieszczeniem produktu na rynku.

·           Oznaczenie CE   -   Przed wprowadzeniem sprzętu elektrycznego na rynek, musi być on opatrzony oznaczeniem „CE”. Tylko producent lub jego upełnomocniony przedstawiciel ustanowiony we Wspólnocie są upoważnieni do umieszczenia oznaczenia „CE”.

Proces oceny zgodności został podzielony na moduły, z których każdy obejmuje ograniczoną liczbę różnych procedur dotyczących najszerszego asortymentu wyrobów.

·           Moduły dotyczą fazy projektowania i/lub produkcji wyrobu. Osiem podstawowych modułów i osiem możliwych wariantów może być ze sobą połączonych na wiele różnych sposobów.

·           Z zasady wyrób podlega ocenie zgodności według modułu zarówno na etapie projektowania jak i produkcji.

·           Moduły wyznaczają zadania producenta oraz, tam gdzie ma to zastosowanie, zadania notyfikowanej jednostki w fazie projektowania i/lub produkcji.

·           Każda dyrektywa nowego podejścia podaje zakres możliwych procedur oceny zgodności, które uważa się za zapewniające należyty poziom ochrony. Dyrektywy wyznaczają również kryteria dotyczące warunków, zgodnie z którymi producent może dokonać wyboru, jeśli przewidziano więcej niż jedną opcję.

Dla wyrobów, których dotyczy dyrektywa niskonapięciowa przewidziany jest moduł A (wewnętrzna kontrola produkcji. W module tym producent może samodzielnie przeprowadzić procedurę oceny zgodności. Moduł ten występuje w szczególności w przypadkach wykazywania zgodności z wymaganiami podstawowymi poprzez zgodność z właściwą normą zharmonizowaną. Przed znakowaniem CE producent musi wystawić deklarację zgodności z wymaganiami podstawowymi dyrektywy oraz skompletować dokumentację techniczną zawierającą wszystkie dowody spełnienia przez wyrób wymagań podstawowych, w tym:

·           Sprawozdanie z badań typu wyrobu

·           Opis procesu wytwarzania

·           Opis działania wyrobu

·           Sposób bieżącej kontroli wyrobu

Dokumentacja musi być przechowywana przez okres 10 lat od daty wprowadzenia do obrotu ostatniego wyrobu i udostępniana organom nadzorującym rynek.

W pozostałych modułach producent podaje w deklaracji zgodności fakt udziału w ocenie zgodności jednostki notyfikowanej. W każdym przypadku, znakowanie CE odbywa się na odpowiedzialność producenta.

DOKUMENTACJA TECHNICZNA

Dokumentacja techniczna musi zawierać szczegóły projektu, produkcji i działania sprzętu elektrycznego, podane tak dokładnie, jak jest to potrzebne do oszacowania zgodności tego sprzętu z wymaganiami dyrektywy. Stosownie do powyższego dokumentacja techniczna powinna zawierać:

·           Ogólny opis sprzętu elektrycznego

·           Rysunki konstrukcyjne i technologiczne łącznie ze schematami blokowymi / ideowymi z uwzględnieniem elementów, podzespołów i obwodów istotnych z punktu widzenia aspektów bezpieczeństwa użytkowania

·           Opisy i objaśnienia niezbędne do zrozumienia wyżej wymienionych rysunków i schematów oraz działania urządzenia

·           Wykaz norm zastosowanych w całości lub częściowo i opis zastosowanych rozwiązań dotyczących tych aspektów bezpieczeństwa, które nie są zawarte w normach

·           Wyniki obliczeń projektowych i końcowych sprawdzeń

·           Sprawozdania z badań ( sprawozdania z badań sporządzone przez producenta albo stronę trzecią)

Producent lub jego uprawomocniony przedstawiciel ustanowiony we Wspólnocie musi przechowywać taką dokumentację do dyspozycji władz krajowych dla celów kontrolnych przez co najmniej dziesięć lat od daty wyprodukowania ostatniego egzemplarza produktu. Dokumentacja może być przechowywana na nośnikach elektronicznych, pod warunkiem, że nie stwarza to trudności pod względem udostępnienia danych do kontroli. Jeżeli producent nie działa na terenie Wspólnoty i nie ma upełnomocnionego reprezentanta na jej terytorium, obowiązek ten ciąży na importerze lub na osobie odpowiedzialnej  za umieszczenie produktu na rynku Wspólnoty. W każdym przypadku dokumentacja techniczna musi być dostępna na obszarze WE.

OZNACZENIE CE

Oznaczenie zgodności CE deklaruje zgodność sprzętu elektrycznego z zasadniczymi wymaganiami i procedurami oceny zgodności z punktu widzenia dyrektywy niskonapięciowej i wszystkich pozostałych dyrektyw związanych.

Oznaczenie zgodności CE umieszcza producent lub jego upełnomocniony przedstawiciel ustanowiony we Wspólnocie, na sprzęcie elektrycznym, lub jeśli to niemożliwe, na opakowaniu, na instrukcji obsługi lub na gwarancji.

Oznaczenie zgodności CE musi być umieszczone w sposób widoczny, czytelny i trwały.

Zabronione jest umieszczanie oznakowania, które mogłoby zwodniczo sugerować stronom trzecim, że ma ono znaczenie lub postać oznaczenia CE.

Producent lub jego upełnomocniony przedstawiciel ustanowiony we Wspólnocie, lub importer lub osoba odpowiedzialna za umieszczenie produktu na rynku, musi przechowywać kopię deklaracji zgodności do dyspozycji władz krajowych dla celów kontrolnych, w taki sam sposób jak dokumentację techniczną. A zatem jeśli zajdzie potrzeba, władze nadzorujące rynek krajowy mogą domagać się kopii deklaracji zgodności. 

DEKLARACJA ZGODNOŚCI

Wg załącznika 3B dyrektywy deklaracja zgodności powinna zawierać następujące dane:

·           Nazwę i adres producenta lub jego upełnomocnionego przedstawiciela ustanowionego we Wspólnocie

·           Opis sprzętu elektrycznego

·           Odniesienie do norm zharmonizowanych

·           Odniesienie do dokumentacji, na podstawie której jest deklarowana zgodność, jeżeli jest to potrzebne

·           Identyfikacja sygnatariusza, upoważnionego do zaciągania zobowiązań w imieniu producenta lub jego ustanowionego we Wspólnocie przedstawiciela

·           Dwie ostatnie cyfry roku, w którym wyrób oznaczono CE.*

* - aktualnie nie zawsze podaje się.

POWIĄZANIA MIĘDZY DYREKTYWĄ NISKONAPIĘCIOWĄ I NIEKTÓRYMI INNYMI DYREKTYWAMI WSPÓLNOTY EUROPEJSKIEJ

Bardzo często wyroby przemysłowe są objęte kilkoma dyrektywami. W branży elektryczne będą to najczęściej dyrektywy:

·           Niskonapięciowa (LVD) 73/23/EWG

·           Kompatybilności elektromagnetycznej (EMC) 89/336/EWG

·           Maszynowa (MD) 98/37/WE

W obszarze elektrycznego sprzętu domowego obok dyrektywy niskonapięciowej występuje często dyrektywa kompatybilności elektromagnetycznej, a niekiedy też dyrektywa maszynowa. Bardzo często obie dyrektywy niskonapięciowa i maszynowa obejmują szeroki zakres zagrożeń, a w odniesieniu do niektórych urządzeń elektrycznych zakresy obu dyrektyw pokrywają się. Artykuł 1(5) dyrektywy maszynowej stanowi, że:

„Jeśli zagrożenie, występujące ze strony maszyny jest pochodzenia elektrycznego, maszyna taka może być objęta jedynie dyrektywą  niskonapięciową, harmonizującą przepisy państw członkowskich odnoszące się do sprzętu elektrycznego przeznaczonego do użytkowania w określonych zakresach napięcia.”

Określenie czy dany wyrób należy zaliczyć do zakresu dyrektywy maszynowej, czy też należy go wykluczyć z jej zakresu na podstawie artykułu 1(5), producent ma dokonać na własne ryzyko. Zawsze podstawą jest analiza zagrożeń (ustalenie zagrożeń dominujących) oraz świadomość, że dyrektywa niskonapięciowa odnosi się do wszystkich aspektów bezpieczeństwa, w tym również bezpieczeństwa mechanicznego. Punkt 1.5.1 załącznika 1 dyrektywy maszynowej (Zasilanie elektryczne) stanowi, że:

„Jeżeli maszyna jest zasilana energią elektryczną, wówczas musi być tak zaprojektowana, zbudowana i wyposażona, aby była zabezpieczona lub mogła być zabezpieczona przed wszelkimi zagrożeniami natury elektrycznej. Obowiązują szczególne przepisy dotyczące wyposażenia elektrycznego maszyn, przeznaczonych do użytkowania w określonych zakresach napięcia.”

Dlatego, w przypadku maszyn z zasilaniem elektrycznym przy napięciu z zakresów, których dotyczy dyrektywa niskonapięciowa:

·           Zasadnicze wymagania dyrektywy niskonapięciowej odnoszące się do zagrożeń elektrycznych, powinny być spełnione, a zgodność z odpowiednimi normami zharmonizowanymi (opublikowanymi jako związane z LVD) powinna dać domniemanie zgodności z tymi zasadniczymi wymaganiami;

·           Do wszystkich takich maszyn, łącznie z wymienionymi w załączniku 4 dyrektywy maszynowej, powinny być stosowane procedury oceny zgodności  określone w artykule 8 dyrektywy maszynowej (do maszyn wymienionych w załączniku 4, artykuł 8 dyrektywy maszynowej przewidywana jest ingerencja jednostek notyfikowanych). W przypadku kiedy wymagane jest badanie typu maszyny, jednostka notyfikowana powinna uwzględnić wyniki oceny zgodności według procedury dyrektywy niskonapięciowej odnoszące się do wewnętrznego bezpieczeństwa elektrycznego części elektrycznych maszyny, natomiast badania bezpośrednie, wykonywane przez jednostkę notyfikowaną, powinny uwzględnić wszelkie zagrożenia wynikające ze sposobu montażu części elektrycznych w maszynie i zapewnienie ich właściwego działania.

W przypadku, kiedy wyrób objęty jest dyrektywą niskonapięciową i dyrektywą kompatybilności elektromagne­tycznej musi spełniać przepisy obu dyrektyw, włączając w to procedury oceny zgodności i oznaczanie CE.